१. परिचय

दैलेखमा भएको विशाल प्राकृतिक ग्यास खोज, जुन प्रारम्भिक रूपमा ११२ अर्ब घनमिटर अनुमान गरिएको छ (फिस्कल नेपाल, २०२५) , राष्ट्रको ऊर्जा क्षेत्रको लागि एक परिवर्तनकारी क्षणको संकेत गर्दछ। यो सम्भावित सफलता दशकौंको भौगोलिक अनुसन्धान र नेपालमा पेट्रोलियमको अन्वेषणको लागि राष्ट्रिय प्रतिबद्धताको परिणति हो। यस लेखले नेपालको पेट्रोलियम भूगर्भमा गहन दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ, यसको अन्वेषण इतिहासको वर्णन गर्दछ, र यो नयाँ खोजको प्रभावहरूको विश्लेषण गर्दछ। यी विकासहरूको महत्त्वलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न, पहिले हाइड्रोकार्बन स्रोतहरूको गठन र संचयलाई नियन्त्रण गर्ने आधारभूत भूगर्भीय सिद्धान्तहरू बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

भौगर्भिक सिद्धान्तहरू

आधुनिक पेट्रोलियम अन्वेषण २० औं शताब्दीको सुरुवातमा जस्तो अनुमानमा आधारित नभई पेट्रोलियम प्रणाली अवधारणाद्वारा निर्देशित एक फोरेन्सिक विज्ञान हो (Hyne, 2012) । यो मोडेलले हाइड्रोकार्बनहरू कसरी बन्छ, बग्छ र भूमिगत रूपमा भण्डारण हुन्छ भनेर पूर्णरूपमा व्याख्या गर्दछ (AAPG, 1999; Shelly & Sonnenberg, 2014)। तेल वा ग्यासको व्यावसायिक संचयको लागि, भूगर्भीय तत्वहरू र प्रक्रियाहरूको एक विशिष्ट अवस्था सही ठाउँमा र सही समयमा हुनुपर्छ, जसले क्रियाशील पेट्रोलियम प्रणाली सिर्जना गर्दछ (चित्र १)।

Figure showing the general elements of a petroleum system — चित्र १ पेट्रोलियम प्रणालीका तत्त्वहरू

कुनै पनि पेट्रोलियम प्रणालीमा देहायका चार अङ्गहरू हुन्छन् (AAPG, 1999):

स्रोत चट्टान: सामान्यतया जैविक-समृद्ध शेल चट्टानको तह, जसमा पर्याप्त जैविक पदार्थ हुन्छ । भूगर्भीय समयमा ताप र दबाबको अधीनमा हुँदा हाइड्रोकार्बन उत्पन्न गर्दछ।
भण्डारक चट्टान: बलौटे ढुङ्गा वा केही चुनढुङ्गा जस्ता छिद्रपूर्ण र पारगम्य चट्टान तह, जसमा यसको अन्तरसम्बन्धित छिद्रहरू भित्र स्थानान्तरित हाइड्रोकार्बनहरू भण्डारण गर्ने क्षमता हुन्छ।
ढक्कन वा सिल रक: बाक्लो शेल वा नुन जस्ता अभेद्य चट्टानको तह, जसले भण्डारक चट्टानलाई ढाकिदिन्छ र सिलबन्दी गरिदिन्छ । यसले हलुका र अत्यधिक गतिशील हाइड्रोकार्बनहरूलाई सतहमा बाहिर निस्कनबाट रोक्छ।
बन्धक (ट्रयाप) चट्टान तहहरूको एक विशिष्ट ज्यामितीय व्यवस्था; जस्तै माथितिर फर्किएको फोल्ड (एन्टिक्लाइन) वा दरारले घेरिएको ब्लक; जसले स्थानान्तरण गर्ने हाइड्रोकार्बनहरूलाई सीमित, प्रयोग गर्न सकिने गरी संचय गर्दछ।

यी तत्वहरू दुई महत्वपूर्ण भूगर्भीय प्रक्रियाहरूद्वारा सक्रिय नभएसम्म स्थिर रहन्छन्: बन्धकको गठन र त्यसपछि त्यहाँ उत्पादन, स्थानान्तरण, र स्रोत चट्टानबाट हाइड्रोकार्बनको संचय। यी कारकहरूको उत्तम सङ्गम नै पेट्रोलियम पदार्थ खोजको लागि खाका हो । यो एउटा मोडेल हो जुन टेक्टोनिक रूपमा जटिल हिमालयन फोरल्याण्ड बेसिन (Friedenreich et al., 1994) लगायत विश्वभरका बेसिनहरूमा लागू गर्न सकिन्छ।

नेपालमा पेट्रोलियमः भौगर्भिक अध्ययन

पेट्रोलियम प्रणाली मोडेल लागू गरेर भू-वैज्ञानिकहरूले नेपाल जस्तो क्षेत्रको हाइड्रोकार्बन क्षमताको व्यवस्थित रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सक्छन्। खानी तथा भूगर्भ विभाग (DMG) र यसका साझेदारहरू (Friedenreich et al., 1994; Bashyal, 1998) द्वारा दशकौंको अनुसन्धानले प्रभावकारी पेट्रोलियम प्रणालीको लागि प्रमुख तत्त्वहरू देशको सेडिमेन्टरी बेसिनहरूमा वास्तवमै उपस्थित छन् भन्ने सुझाव दिने बलियो प्रमाणहरू फेला पारेको छ (चित्र २) ।

Lithostratigraphy supporting petroleum in Nepal in the Bheri-Karnali Region — चित्र २ कर्णाली-भेरी क्षेत्रको स्तरीकरण (फ्रिडेनरिच एट अल., १९९४)

३.१ स्रोत चट्टानको प्रमाण

कुनै पनि पेट्रोलियम प्रणालीको लागि एक महत्वपूर्ण पूर्वशर्त एक व्यवहार्य स्रोत चट्टान हो। नेपालको कर्णाली-भेरी क्षेत्रमा, प्राथमिक उम्मेदवार लाखरपाटा समूह (उपसमूहको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ), नियोप्रोटेरोजोइक देखि लेट पालेओजोइक युग सम्मका चट्टानहरूको अनुक्रम। यस समूह भित्र, ९% सम्म कुल जैविक कार्बन (TOC) भएको गाढा, जैविक-समृद्ध शेलहरू मिलेर बनेको संग्राम संरचना विशेष गरी आशाजनक छ (Bashyal, 1998)। यद्यपि, २ देखि २०% को TOC मानहरूको कारणले गर्दा लेट क्रेटासियस देखि प्रारम्भिक मायोसिन सुर्खेत समूह सबैभन्दा लक्षित छ (सुबेदी एट अल।, २०१२)। यी उल्लेखनीय रूपमा उच्च मानहरू हुन्, किनकि २-४% TOC राम्रो मानिन्छ र १% भन्दा माथिको कुनै पनि कुराले अनुसन्धानको आवश्यकता पर्दछ (AAPG, १९९९; Shelly & Sonnenberg, २०१४)। उच्च जैविक सामग्रीलाई इन्धनको लागि यी केही शेलहरू जलाउने स्थानीय अभ्यासले थप पुष्टि गर्दछ, जुन तिनीहरूको हाइड्रोकार्बन-उत्पादन क्षमताको स्पष्ट सूचक हो।

३.२. सतका सूचक र सीपेजहरू

सक्रिय पेट्रोलियम प्रणालीको सबैभन्दा प्रत्यक्ष र आकर्षक प्रमाण तेल र ग्यासको सतह अभिव्यक्तिबाट आउँछ। नेपालको दैलेख क्षेत्रमा, विशेष गरी पादुकास्थान, शिर्षेस्थान र नाभिस्थानका क्षेत्रहरूमा असङ्ख्य तेल र प्राकृतिक ग्यासका सीपेजहरू रेकर्ड गरिएको छ। मुस्ताङ जिल्लाको मुक्तिनाथमा पनि प्राकृतिक ग्यास चुहावट हुने गरेको ज्ञात छ (Kaphle, 2020)। यी सीपेजहरू सक्रिय पेट्रोलियम प्रणालीको निश्चित सतह अभिव्यक्ति हुन्, जसले हाइड्रोकार्बन उत्पादनको लागि भूगर्भीय इन्जिन उपस्थित भएको मात्र नभई हाल सतहमुनि सञ्चालन भइरहेको छ भनेर प्रमाणित गर्दछ। प्राकृतिक सम्भावनाको यो स्पष्ट प्रमाणले अन्वेषण प्रयासको लामो इतिहासलाई अगाडि बढाएको छ।

नेपालमा अन्वेषणको इतिहास

नेपालको पेट्रोलियम स्रोतहरूमा दशकौंदेखि चासो रहँदै आएको भए पनि, समयसँगै तिनीहरूको अन्वेषण गर्ने एक ठोस, वैज्ञानिक प्रयास विकसित भएको छ। नेपाल सरकारले खानि तथा भूगर्भ विभाग (DMG) मार्फत सन् १९८२ देखि पेट्रोलियम अन्वेषणलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ (Kaphle, 2020)। तराई क्षेत्रलाई पश्चिमदेखि पूर्वसम्म दश ब्लकमा विभाजन गरेर सर्वेक्षण गरिएको थियो (चित्र ३)। प्रारम्भिक चरणहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय तेल कम्पनीहरूसँग साझेदारी समावेश थियो, तर यी फर्महरू प्रायः व्यापक क्षेत्रीय कार्य गर्न अनिच्छुक भए र अन्ततः उल्लेखनीय प्रगति नगरी २०१३ मा देशबाट बाहिरिए।

Exploration blocks for exploring petroleum in Nepal — चित्र ३ पेट्रलियम अन्वेषण ब्लकहरू । स्रोतः खानि तथा भूगर्भ विभाग, नेपाल

सन् २०१९ मा, नेपाल सरकार र चिनियाँ सरकार बीचको प्राविधिक सहयोग सम्झौतासँगै राष्ट्रिय प्रतिबद्धता नवीकरण भयो। यस साझेदारीले अनुसन्धानबाट बाहिरिएर दैलेख जिल्लाको सबैभन्दा उत्साहजनक ४०० वर्ग-किलोमिटर क्षेत्रफल समेटी तथ्याङ्क-सञ्चालित, व्यवस्थित मूल्याङ्कनमा आधारित उप-सतहका ट्र्रयापहरूको चित्रण गर्न भूकम्पीय (सीस्मिक) सर्वेक्षण सुरु गर्‍यो (Fiscal Nepal, 2025; Lagani News, 2025)। यस भूभौतिकीय कार्यको संयोजनमा, संयुक्त नेपाली-चिनियाँ टोलीले विस्तृत भू-रासायनिक विश्लेषणको लागि असङ्ख्य चट्टान, माटो र ग्यासका नमूनाहरू सङ्कलन गर्‍यो, जसले प्रमुख सफलताको लागि आधार तयार गर्‍यो।

५. दैलेखमा सफलता

दैलेखमा गरिएको लगनशील अन्वेषण प्रयास २०२५ मा एक महत्वपूर्ण घोषणामा परिणत भयो, जसले नेपालको आर्थिक र ऊर्जा इतिहासमा नयाँ मोडको सम्भावना देखायो । चीन-नेपाल संयुक्त परियोजनाको प्रारम्भिक निष्कर्षहरूले विशाल प्राकृतिक ग्यास भण्डारको खोजलाई पुष्टि गर्‍यो, जसले नेपाललाई खुद ऊर्जा आयातकर्ताबाट महत्वपूर्ण घरेलु स्रोतहरू भएको राष्ट्रमा परिणत हुनसक्ने स्थितिमा पुर्‍यायो।

४,००० मिटरको गहिराइसम्म गरिएको ड्रिलिङ शिवालिक फोरल्याण्डको अनुक्रम सफलतापूर्वक प्रवेश गर्‍यो । यो सम्भवतः अन्तर्निहित स्रोत चट्टानहरू वा तिनीहरूद्वारा जोगाइएका गरिएका रिजर्भ्वायरहरूमा पुग्यो जसले गहिराइमा हाइड्रोकार्बन रहेको सम्भाव्यताको भविष्यवाणी गर्ने भूगर्भीय मोडेललाई प्रमाणित गर्‍यो।

Exploration drilling at Jaljale, Dailekh — Figure 4 Exploration drilling rig at Jaljale, Dailekh. Credit: Annapurna Express

यस ऐतिहासिक खोजको मुख्य विवरणहरू यस प्रकार छन्:

आयतन: अनुमानित ११२ अर्ब घन मिटर प्राकृतिक ग्यास।
बनावट: यो ग्यास मुख्यतया मिथेन हो, जुन सफा बल्ने र बहुमुखी ऊर्जा स्रोत हो।
स्थान: यो खोज दैलेख जिल्लाको जलजलेमा गरिएको थियो।
अन्वेषण टोली: यो काम चीन भूगर्भ सर्वेक्षणको चिनियाँ भूगर्भीय टोलीले CNPC Xibu इन्जिनियरिङ कम्पनीसँगको साझेदारीमा गरेको थियो।
विधि: यो खोज ४,००० मिटर गहिराइमा अन्वेषण इनार (वेल) खन्ने क्रममा भएको थियो, जुन प्रक्रिया मे ११, २०२३ मा सुरु भएको थियो।

यस क्षेत्रमा फेला परेको मिथेन ग्यास सवारी साधन चलाउन, बिजुली उत्पादन गर्न र घरायसी बत्ती बाल्न प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ। यसका साथै रासायनिक मल उत्पादन गर्न आवश्यक पर्ने हाइड्रोजन र अमोनिया निकाल्न सकिन्छ। नेपाल आयल निगम मिथेन व्यापार र रासायनिक मल उत्पादनमार्फत् व्यवसाय विस्तार गर्न उत्सुक रहेको छ।

६. भविष्यको दृष्टिकोण र राष्ट्रिय प्रभावहरू

दैलेखको खोजले नेपालको पेट्रोलियम ऊर्जा उत्पादनको कथालाई सैद्धान्तिक सम्भावनाबाट प्रमाणित भण्डारमा परिवर्तन गरेको छ। यो सफलताले राष्ट्रिय ऊर्जा नीति र आर्थिक विकासको लागि नयाँ रणनीतिक मार्गहरू खोल्दछ। भण्डारले ५० वर्षसम्म नेपालको घरेलु ऊर्जा आवश्यकताहरू पूरा गर्न सक्छ भन्ने प्रारम्भिक अनुमानले दीर्घकालीन ऊर्जा स्वतन्त्रता र सुरक्षातर्फ ठोस मार्ग प्रदान गर्दछ, महँगो आयातमा निर्भरता घटाउँछ र अर्थतन्त्रलाई अस्थिर विश्वव्यापी ऊर्जा बजारबाट इन्सुलेट गर्दछ। अन्तिम प्रतिवेदन अझै प्रकाशित नभए पनि यो भौगोलिक प्रमाणीकरणले अन्य संरचनात्मक रूपमा समान बेसिनहरूको अन्वेषणलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्छ र तिनीहरूलाई अनुमानात्मक अवधारणाहरूबाट मूर्त, डेटा-संचालित सम्भावनाहरूमा रूपान्तरण गर्दछ । यसले क्षेत्रीय ऊर्जा परिदृश्यमा नेपाललाई उदीयमान खेलाडीको रूपमा स्थान दिन्छ।

सन्दर्भसूची

AAPG. (1999). Exploring for oil and gas traps. (E. A. Beaumont, & N. H. Foster, Eds.) Tulsa, Oklahoma, U.S.A.: The American Association of Petroleum Geologists (AAPG).
Bashyal, R. (1998). Petroleum exploration in Nepal. Journal of Nepal Geological Society, 18, 19-24.
Fiscal Nepal. (2025, June 19). Massive natural gas reserve discovered in Nepal: 112 billion cubic meters found in Dailekh. Retrieved from Fiscal Nepal: Business news at your fingertips: https://www.fiscalnepal.com/2025/06/19/20780/massive-natural-gas-reserve-discovered-in-nepal-112-billion-cubic-meters-found-in-dailekh/
Friedenreich, O., Slind, O., Pradhan, U., & Shrestha, R. (1994, December). Petroleum Geology of Nepal. Canadian journal of exploration geophysics, 30(2), 103-114.
Hyne, N. J. (2012). Nontechnical guide to Petroleum Geology, Exploration, Drilling and Production (Third ed.). Tulsa, Oklahama: PennWell Corporation.
Kaphle, K. P. (2020). Mineral Resources of Nepal and their present status. Retrieved from Nepal Geological Society: https://ngs.org.np/
Lagani News. (2025, September 2). Petroleum exploration in Dailekh: Detailed report of the sample awaited. Retrieved from Lagani News: https://laganinews.com/en/2025/09/02/petroleum-exploration-in-dailekh-detailed-report-of-the-sample-awaited-2/
Shelly, R. C., & Sonnenberg, S. A. (2014). Elements of Petroleum Geology (Third ed.). Elsevier.
Subedi, D. N., Mahato, S. P., KC, S. B., & Ghimire, J. R. (2012). Oil and gas Exploration Activities in Nepal. ASEG Extended Abstracts, 1-4. doi:10.1071/ASEG2012ab050

(यो लेख संस्करण पहिलो पटक नेपाल आयल निगम को वार्षिक प्रकाशन 'प्रभात २०८२' मा प्रकाशित भएको थियो।)

नेपालमा पेट्रोलियम: भूगर्भीय अन्वेषण र हालैको सफलता